ԱՐԵՒՄՏԱՀԱՅԵՐԷՆԻ ՈՒՍՈՒՑՄԱՆ ՎԻՃԱԿԸ ՍՓԻՒՌՔՈՒՄ, 2010

ՍՈՒՐԷՆ ԴԱՆԻԷԼԵԱՆԻ ԵԼՈՅԹԸ

4 ՅՈՒԼԻՍԻ, 2010,  ԾԱՂԿԱՁՈՐ

Մեր պետութիւնը, ելնելով հայութեան ամբողջականութեան պաշտպանութեան գիտակցումի, իր, ընդունենք, բացառիկ դերից, ազգային շահերը համախմբողի դեռեւս նուազագոյն փորձառութեամբ ձգտում է գործուն դերակատարութիւն ունենալ Սփիւռքի գրամշակութային կեանքին ներգրաւուելու խնդիրներում, ինչն էլ մենք ողջունում ենք: Այստեղից բխում է Սփիւռքում իրականացուելիք լեզուական քաղաքականութեան հիմնական նպատակը, որը անհրաժեշտ նախապայման է հայերի երկու հատուածների անհաւասար յարաբերութեան խորքերում խոտորուած հաւասարակշռութիւնը վերականգնելու ճանապարհին:

Հայաստանի եւ Սփիւռքի միջեւ արդիւնաւէտ լեզուայարաբերութիւնները պէտք է զարգանան համախորհուրդ քննարկումների եւ լուծումների ճանապարհով: Ահա թէ ինչու, մենք ողջունում ենք արեւմտահայերէնի հեռանկարին ու զարգացումներին նուիրուած այս համաժողովը, որը նախաձեռնել է Սփիւռքի նախարարութիւնը` հրաւէր ուղղելով Հայաստանի ու Սփիւռքի գիտամանկավարժական կարող ուժերին: Բոլորս պատրաստակամ ենք միասնական քայլեր անելու, քանի որ, որքան էլ տարակարծութիւններ ունենանք, իսկ դրանք յաճախ անհանդուրժող ձեւեր են ընդունել, գիտակցում ենք վաղուայ անդառնալի անհանգստութիւնները:

Մեր համոզմամբ, հենց մեզ մօտ, Սփիւռքի նախարարութեան համակարգում, պէտք է կազմել որոշումներ արձակելու իրաւունքով օժտուած արեւմտահայերէնի բարձրագոյն խորհուրդ, ուր պիտի ընդգրկուեն Սփիւռքի եւ Հայաստանի առաջատար մասնագէտները: Խորհրդի նախագահ պիտի ընտրեն արեւմտահայերը` իրենց միջից: Նման մի խորհուրդ գործում էր մի շրջան, շատ բարի ժամանակներում, բայց ձեւական էր. այն տնօրինում էին հայրենի մասնագէտներ եւ նաեւ` ոչ մասնագէտներ: Որոշումներ ընդունելու իրաւասութիւններ չկային: Այժմ, ըստ էութեան, խորհուրդը պիտի լինի Սփիւռքի նախարարութեանը կից մշտական գործող մարմին:

Սա առաջին:

Երկրորդ հարցադրումը վերաբերում է ռազմավարական խնդրի` Սփիւռքի նախարարութեան դերին եւ իրաւասութիւններին: Հոկտեմբերին երկրորդ տարին է լրանում, ինչ գործումյ է նախարարութիւնը եւ ինչքան լաւ է գործում: Կարծում եմ, որ մեզանում եւ Սփիւռքում չկայ մի օղակ, կազմակերպութիւն կամ ընկերային-քաղաքական ուժ, որ խանդավառութեամբ չընդունի նրա դերակատարութիւնը համահայկական մակարդակներում: Համահայկական կառոյցների թիւը որակապէս փոխուեց, որովհետեւ մեր առջեւ պետական լիազօրութիւններով օժտուած մարմին է` որոշակիացած յանձնարարականներով: Տկն. Յակոբեանը իր շուրջ համախմբել է նուիրեալների, գործուն անձանց, սակայն մենք ընդգծում ենք, որ այսուհանդերձ նախարարութիւնն անցնում է իր իրաւասութիւնների ճշգրտման օրինաչափ եւ ենթակայական դժուարութիւններ: Բանն այն է, որ Սփիւռքի նախարարութեանը դեռեւս ամբողջապէս չեն անցել ուրիշ նախարարութիւններին նախապէս տրուած իրաւասութիւնները, ինչի պատճառով, օրինակ, կրթական մի շարք հիմնախնդիրներ անորոշ, առկախ վիճակներում են: Փաստը հիմնաւորենք օրինակով: Սփիւռքի ուսուցիչների, ուսանողների հետ աշխատանքները, թւում է, որ պիտի անցնէին Սփիւռքի նախարարութեան ենթակայութեան տակ, բայց այսօր ԿԳ նախարար Աշոտեանի յամառութիւնն ու դիմադրութիւնը յաղթահարել պետական գերատեսչական օղակներում կարծես դժուարացել է: Վերջինս նախընտրում է ունենալ Սփիւռքի աշխարհին, հոգեբանութեանը անհաղորդ աշխատողներ, որոնք կարող են ուզած պահի կամայական վերաբերմունքով որոշել, թէ ով պիտի ստանձնի սփիւռքահայ ուսուցիչների պատրաստութեան եւ վերապատրաստութեան խնդիրը` նախարարին դնելով տարակուսելի, յաճախ անյարմար կացութեան առջեւ, մինչդեռ Սփիւռքի նախարարութիւնը, իր կոչմանը հաւատարիմ, պիտի ձգտի իսկապէս կեանքի կոչել արեւմտահայ ուսուցչի` վերապատրաստութիւնից պատրաստութեան անցնելու ծրագիրը: Այսինքն` ոչ թէ անվնաս, ոչինչ չբերող վերապատրաստութեան քայլերը կրկնել, այլ անցնել ռազմավարական ազգապահպան կրթական ծրագրի: Սա կարողութեան խնդիր է, սա Սփիւռքի նախարարութեան բարձր տեսողութիւնն է, եւ մենք կարծում ենք, որ արեւմտահայերէնին նուիրուած կրթական այս համաժողովի խնդիրներին ձեռնամուխ լինելով` մենք պիտի ընդունենք որոշակի իրաւասութիւնների վերայանձնման ծէսը Կրթութեան նախարարութիւնից Սփիւռքի նախարարութիւն, որքան էլ դա ցաւոտ լինի Կրթութեան նախարարութեան համակարգի համար:

Ազգային լեզուական ընդհանուր ծրագրի մշակումը, հնչիւնական եւ ուղղագրական կանոնակարգումը արեւմտահայերէնի բարձրագոյն խորհրդի հիմնական գործառոյթներն են, իսկ իրագործումը հնարաւորութիւն կը տայ նաեւ ստեղծելու պետութեան եւ Սփիւռքի` միմեանց նկատմամբ քաղաքական եւ ազգային պարտաւորութիւնների ներդաշնակ յարաբերութիւն` ի նպաստ անկախ պետականութեան ամրապնդման:

Պատմական հանգամանքների բերումով պետական լեզուի կարգավիճակ է ստացել գրական արեւելահայերէնը: 1915-ի արհաւիրքից յետոյ արեւմտահայերէնը զրկուեց զարգացման տարրական պայմաններից եւ հիմնականում ծառայեց հայ ժողովրդի ցրուած բեկորներին` որպէս ազգապահպան գերագոյն գործօն:

Գրական ճանաչուած արեւմտահայերէնը զուրկ մնաց պետական հովանաւորութիւնից, չունեցաւ լեզուական քաղաքականութեան համակարգուած ծրագիր, որը մեծագոյն դեր ունի ժամանակակից լեզուների մշակման, կանոնակարգման համար:

Վերջին տասնամեակի աննախադէպ ժողովրդական տեղաշարժերի հետեւանքով Սփիւռքը բազմաբովանդակ ու բարդ իրողութիւն է: Այնտեղ լեզուական պատկերը բնորոշւում է բազմատարրութեամբ, խճողումով: Դա հետեւանք է տարբեր միջավայրերից բխող օտար մշակոյթների առաւել կամ նուազ ազդեցութեան:

Սփիւռքի կրթամշակութային իւրայատկութիւններին խորութեամբ ծանօթանալը, տարբերակուած մօտեցմամբ ծրագրեր կազմելը պէտք է լինի Սփիւռքի հետ աշխատանքի կարեւոր մեկնակէտը: Ընդ որում` Սփիւռքում հայոց լեզուի քարոզչութիւնը հարկ է իրականացնել` ներդաշնակելով լեզուաքաղաքականութեան միջազգային խնդիրները եւ ազգապահպան ձեռնարկումները: